Sandık Başı: Sandık Kurulları Sayımı Nasıl Yönetir ve İtirazları Karara Bağlar

Kanada Seçim Yasası'nın 140. maddesi, seçim sabahı ilk oy kullanılmadan önce, bir seçim görevlisinin adayların veya temsilcilerinin huzurunda sandık kutularını açarak tamamen boş olduğunu teyit etmesini şart koşar. Bu hüküm, kanunun "sandık başı işlemleri" bölümünde yer alır. Gün için katı bir mekanik temel oluşturur. Odada hiçbir şey güvene dayalı işlemez. Oy verme, tasnif ve sayımın her aşaması, kayıt dışı kağıtların sürece girmesini önlemek için tasarlanmış açık bir prosedür altında yürütülür.

Farklı seçim sistemlerinde bu odayı yöneten kurulun yasal unvanı ve yapısı değişse de işleyiş şekli tutarlı kalır. Türkiye Yüksek Seçim Kurulu, sandık kurulunun 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'a göre oy kullanma ve sayım işlemleri için oluşturulmuş resmi kurul olduğunu belirtir. Ulusal yasalar sandık görevlilerinin memur, parti temsilcisi mi yoksa sivil kayıtlardan mı seçildiği konusunda farklılık gösterse de yükümlülükleri aynıdır: fiziksel sandığı yönetmek, her prosedürel olayı kaydetmek, anlaşmazlıkları karara bağlamak ve nihai kağıt izini üst seçim kurullarına iletmek.

Sandık Başında Yetki ve Gözlemci Rolü

Sandık başı güvenli bir çalışma alanıdır, kapalı bir arka oda değil. Gözlemciler ve aday temsilcileri yasal kurallara uyumu denetlemek için oradadır ancak sandık sürecini yönetmezler.

Vanuatu Seçim Ofisi'nin oy kullanma ve sayım kılavuzu bu sorumluluklar etrafında kesin bir sınır çizer. Vanuatu kılavuzuna göre, parti/aday temsilcileri ve gözlemciler sayım sürecine tanıklık edebilir. Sayıları takip etmek ve kendi kayıt defterlerine geçirmek yetkisine sahiptirler. Oy pusulalarını ellemezler. İdari kararlar vermezler. Bu yetki yalnızca atanmış sandık görevlilerinde veya sandık kurulundadır.

Bu ayrım taraflı müdahaleleri önlerken şeffaflığı garanti eder. Gözlemciler her mühürün durumunu görür, tartışmalı her işareti dinler ve açıklanan toplamları aynen kaydeder. Bir görevli idari bir adımı atlarsa, gözlemcinin yapacağı şey hatayı kaydetmek ve fiziksel sayımı kesmek yerine kurula resmi itirazda bulunmaktır.

Sandığın Üç Sayım Aşamasında Uzlaştırılması

Oy verme ve sayım birbirine karışmaz. Vanuatu Seçim Ofisi kılavuzu, oy kullanma ve sayımı tamamen ayrı operasyonel aşamalar olarak ele alır ve sayım ancak oy verme süresi resmen kapandıktan ve sandık kurulunca mühürlendikten sonra başlar.

Kılavuz sayım için üç ayrı aşama öngörür:

• Seçmenlere verilen oy pusulalarının toplam sayısının sandıktan çıkan fiziksel pusulalarla karşılaştırılması.
• Fiziksel pusulaların aday veya parti tercihine göre ayrılması.
• Her bir yığına atanmış geçerli oyların sayılması.

Uzlaştırma ilk kontrol noktasıdır. Sandık kurulu, herhangi bir pusulanın oy niyeti açısından incelenmesinden önce, sandıkta gün boyunca seçmenlere verilen resmi kayıttan fazla pusula bulunmadığını teyit etmelidir. Eksik bir pusula veya fazladan bir kağıt derhal idari bir notla kaydedilir.

Uzlaştırma onaylandıktan sonra görevliler kağıtları yığınlara ayırır. Geçerli yığınlar düzenlendikten sonra tek tek oy sayımı başlar.

Tartışmalı İşaretler, Çoğunluk Kararları ve Arka Yüz Kayıtları

Tasnif aşamasında kaçınılmaz olarak tartışmalı pusulalar ortaya çıkar. Kaymış bir işaret, belirsiz bir çarpı veya karalanmış bir kağıt otomatik tasnif sürecini durdurur. Bu pusulalar basitçe bir kenara atılamaz veya bir görevlinin kişisel tercihine göre kabul edilemez.

Vanuatu kılavuzuna göre geçersiz oy pusulaları ayrı bir yığına konur. Bu yığın, tüm geçerli pusulalar işlendikten ve sayıldıktan sonra sayılmak üzere bir kenara ayrılır.

Bir pusulanın geçersiz sayılıp sayılmayacağına resmi idari inceleme ile karar verilir. ACE Electoral Knowledge Network, bir pusulanın geçerliliği konusunda şüphe varsa, sandık kurulu üyelerinin bunu tartışarak çoğunluk oyuyla karar vermesi gerektiğini belirtir.

ACE Electoral Knowledge Network, her geçersiz sayılan pusula için yazılı bir açıklamanın pusulanın arka yüzüne yazılması gerektiğini söyler. Bu fiziksel not, sonraki yargısal veya idari denetimler için değiştirilemez bir kayıt oluşturur. Her pusula kategorisi kesinleştikten sonra, geçersiz ve düzensiz pusulaların toplam sayısı resmi tutanağa geçirilir.

Tutanaklar, İtiraz Yönetimi ve İlçe Teslimi

Sayım, yalnızca aritmetikle değil belgelerle sona erer. Tartışmalı bir işaretle ilgili verilen her karar, her uzlaştırma rakamı ve gözlemciler tarafından yapılan her itiraz, sandıktan bir şey çıkmadan önce resmi kayıtlara geçirilmelidir.

298 sayılı Kanun uyarınca, Türkiye Yüksek Seçim Kurulu, sandık kuruluna oy verme işlemleri hakkındaki tüm itirazları inceleme ve her sonucu doğrudan tutanak defterine geçirme yükümlülüğünü verir. Kurul bu şikayetleri erteleyemez veya kayda almadan bırakamaz. Oylar sayıldıktan sonra, kurul tam dökümü ve nihai sonuçları tutanağa geçirmek zorundadır.

Evraklar ve fiziksel pusulalar sandık başında bekletilemez. Türkiye Yüksek Seçim Kurulu, sandık kurulunun tutanakları, sayılan pusulaları ve tüm seçim belgelerini derhal ilçe seçim kuruluna teslim etmesini zorunlu kılar. Kurul tarafından karara bağlanan itirazlar aynı ilçe kuruluna iletilir.

Bu ani transfer, sayım sonrası müdahale penceresini sınırlar. Mühürlü paketler ilçe düzeyine ulaştığında, alıcı kurulda tam tutanak defteri, reddedilme nedenleri arka yüzüne yazılmış orijinal pusulalar ve ilk sayım cetvelleri bulunur.

Bir gözlemci veya seçmen, sandık kurulunun sayım sırasında kanunu yanlış uyguladığını veya bir itirazı haksız yere reddettiğini düşünüyorsa, ilçe seçim kuruluna gönderilen kağıt izi, ilgili seçim kurulu veya mahkeme önünde yapılacak itirazın delil temelini oluşturur.