Ana içeriğe geç
Bağımsız gündem yayınıArşiv ve güncel yazılar

Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kurallarını belirledi

16 Kasım 2026

Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi, temel haklarının ihlal edildiğini iddia edenler için bireysel başvuru yolu sunmaktadır. Ancak bu, herkesin dilediğince başvurabileceği bir süreç değildir. Mahkemenin kimlerin, ne zaman ve nasıl başvurabileceğine dair net kuralları bulunmaktadır. Bu makale, uygulayıcıların ve kamuoyunun süreci anlamasına yardımcı olmak amacıyla prosedürün ana hatlarını çizmektedir.

Bireysel başvuru nedir?

Bireysel başvuru, Türk vatandaşları ve yabancı uyrukluların, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamındaki temel haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmalarını sağlayan bir mekanizmadır. Yalnızca idari ve yargısal tüm yollar tüketildikten sonra başvurulabilen ikincil nitelikte bir kanun yoludur.

Bu mekanizma, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 148. maddesiyle güvence altına alınmıştır. 30 Mart 2011 tarihinde kabul edilen 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ihdas edilmiştir. Kanun; kimlerin başvurabileceği, başvuru şartları, kabul edilebilirlik kriterleri ve Mahkemenin yetkileri de dahil olmak üzere bireysel başvuru usulünü düzenleyen kuralları belirlemektedir.

Kimler bireysel başvuruda bulunabilir?

Bireysel başvuru, Anayasa ve AİHS ile korunan temel hak veya özgürlüklerinin kamu gücünün bir işlem, eylem veya ihmaliyle ihlal edildiğini iddia eden her "kişi" tarafından yapılabilir. Mahkemeye göre bu kapsama şunlar dahildir:

  • Türk vatandaşları
  • Türkiye'de ikamet eden yabancı uyruklular
  • Vatansız kişiler
  • Özel hukuk tüzel kişileri (kamu hukuku tüzel kişileri hariç)

Başvurucunun, iddia edilen ihlale karşı kanunlarda öngörülen tüm idari ve yargısal yolları tüketmiş olması gerekmektedir. Ayrıca başvurucunun olayla doğrudan ve kişisel bir menfaat bağının bulunması, yani hak ihlalinin fiili veya potansiyel mağduru olması şarttır.

Kamu hukuku tüzel kişileri bireysel başvuruda bulunamaz. Buna karşılık şirketler, dernekler veya sivil toplum kuruluşları gibi özel hukuk tüzel kişileri bireysel başvuru yapabilir; ancak bu yalnızca tüzel kişinin kendi haklarının ihlal edildiği iddialarıyla sınırlıdır.

Bireysel başvuru ne zaman ve nasıl yapılır?

Bireysel başvuru bir başvuru formu aracılığıyla yapılmalı ve şunları içermelidir:

İddia edilen ihlale ve bunu destekleyen olaylara ilişkin açıklama

Başvurucu tarafından tüketilen başvuru yolları

İhlal edildiği iddia edilen hak veya özgürlükler ile dayanılan Anayasa veya AİHS hükümleri

Başvuruyu destekleyen her türlü delil veya belge

Başvuruların, nihai kanun yolunun tüketilmesinden itibaren 30 gün içinde veya başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılması gerekmektedir. İlgili mevzuatta öngörülen tutarda bir başvuru harcı bulunmaktadır.

Başvurucunun geçerli bir mazeret sunması halinde Mahkeme, mazeretin ortadan kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde yapılan gecikmiş başvuruları kabul edebilir. Mahkemenin resmi kaynakları, bireysel başvuruyu ancak olağan başvuru yollarının iddia edilen hak ihlalini gideremediği durumlarda başvurulabilen olağanüstü ve ikincil nitelikte bir kanun yolu olarak tanımlamaktadır.

Mahkemeye göre, avukatlar 1 Ekim 2025 tarihinden itibaren UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) Avukat Portalı üzerinden bireysel başvuru yapabilecektir.

Kabul edilebilirlik incelemesi

Başvuru yapıldıktan sonra Mahkeme bir kabul edilebilirlik incelemesi yürütür. Bu inceleme, kabul edilebilir bulunan başvuruların esasını inceleyen bölümler tarafından değil, komisyonlarca gerçekleştirilir. Komisyonlar aşağıdaki başvuruları reddedebilir:

Anayasa ile ilgisi bulunmayan

Temel hakların sınırları veya kapsamı ile ilgili olmayan

Önemli bir zarara yol açmayan

Açıkça dayanaktan yoksun olan

Komisyonlar ayrıca şu nitelikteki başvuruları da reddedebilir:

Önceki bir başvuruyla esasen aynı olan

Yargılama sürecini açıkça kötüye kullanan veya başvuru hakkının kötüye kullanımı niteliğinde olan

Anonim (isimsiz) olan

Olayla doğrudan ve kişisel bir menfaat bağı bulunmayan bir kişi tarafından yapılan

Mahkemede, her biri bir başkanvekili başkanlığında altışar üyeden oluşan iki bölüm bulunmaktadır. Bölümler, başkanvekilinin başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Genel Kurul ise bölümler arasındaki içtihat farklılıklarını giderir ve bölümler tarafından sevk edilen başvuruları karara bağlar.

Esas incelemesi ve Mahkemenin yetkileri

Bir başvuru kabul edilebilir bulunduğunda Mahkemenin iki bölümünden birine gönderilir. Bölümler başvurunun esasını inceleyerek başvurucunun temel hak veya özgürlüklerinin ihlal edilip edilmediğine karar verir.

Mahkemenin incelemesi, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğini ve ihlal varsa bunun nasıl giderileceğini belirlemekle sınırlıdır. Alt derece mahkemesi kararlarının hukuka uygunluğu, yerindeliği veya adilliği gibi olağan kanun yolu incelemesine tabi konuları ele almaz. Mahkemenin ayrıca idari işlem veya eylemlerin hukuka uygunluğunu, yerindeliğini ya da adilliğini denetleme yetkisi de bulunmamaktadır.

Mahkeme bir ihlal tespit ederse, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenleri belirtmekle yükümlüdür. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa yeniden yargılama yapılmasına hükmedebilir. Mahkeme ayrıca başvurucuya tazminat ödenmesine de karar verebilir.

Sonuç

Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru mekanizması, vatandaşlar ve ülkede ikamet edenler için temel hak ihlallerine karşı giderim arayabilecekleri hayati bir yol sunmaktadır. Bununla birlikte kimlerin, ne zaman ve nasıl başvurabileceğine ilişkin katı kuralları olan ve sıkı şekilde düzenlenen bir süreçtir. Uygulayıcıların ve kamuoyunun, başvurularının başarı şansını en üst düzeye çıkarmak için bu kurallara hakim olması önem taşımaktadır.